Norbert Morciniec Curriculum Vitae

Absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego 1955, dr 1961, dr hab. 1968,
prof. nadzwyczajny 1975, prof. zwyczajny 1983

Specjalność naukowa: germanistyka (filologia niemiecka i niderlandzka)

Zatrudnienie:

Uniwersytet Wrocławski, Katedra Językoznawstwa Ogólnego 1955-58, Instytut Filologii Germańskiej 1958-2002
Uniwersytet Śląski w Katowicach, Instytut Filologii Germańskiej 1974-84
Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu (Uniwersytet Opolski), Instytut Filologii Germańskiej 1989-2002
Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych w Katowicach 2002 - 2012
Wyższa Szkoła Filologiczna we Wrocławiu 2004 nadal

Funkcje:

Zastępca dyrektora Instytutu Filologii Germańskiej Uniw. Wrocławskiego 1969-75
Prodziekan Wydziału Filologicznego Uniw. Wrocławskiego 1969-71
Kierownik Katedry Filologii Germańskiej Uniw. Śląskiego 1974-75
Kierownik Katedry Języka Niemieckiego Uniw. Wrocławskiego 1969-2002
(KierownikKatedry Języka Niemieckiego i Niderlandystyki 1975-89)
Prorektor d/s Nauki i Współpracy z Zagranicą Uniw. Wrocławskiego 1984-87
Dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej Uniw. Wrocławskiego 1992-93

Dziekan Wydziału Neofilologii Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu 2012-2013
Rektor Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu 2013 nadal


Staże naukowe:

Stedelijke Universiteit w Amsterdamie (Holandia) 1966-67
Katholieke Universiteit Leuven (Belgia) 1979-80
Krótsze staże w okresach wakacyjnych na uniwersytetach w: Marburg, Münster, Mannheim, Leiden, Leuven.

Profesury gościnne:

Leipzig 1977, Leuven 1981, Wien 1983, Marburg 1984, Tampere 1985, München 1987, Münster 1990, Wien 1992, Mainz 1993.

Badania naukowe:

Badania z zakresu historii języka, fonologii, gramatyki i leksykologii języka niemieckiego i niderkandzkiego, językoznawstwa kontrastywnego, glottodydaktyki, dialektologii śląskiej oraz polsko-niemieckich kontaktów językowych.


Książki, artykuły:

20 publikacji książkowych: monografie, podręczniki akademickie, słowniki
Liczne artykuły i rozprawy naukowe (patrz: Publikacje).

Dydaktyka:

Wykłady i seminaria z zakresu językoznawstwa niemieckiego i niderlandzkiego, językoznawstwa ogólnego i kontrastywnego oraz historii literatury niderlandzkiej.

Prace magisterskie:

W czasie wieloletniej działalności dydaktycznej na uniwersytecie wrocławskim prof. Morciniec prowadził seminaria magisterskie na studiach stacjonarnych i zaocznych, na których powstało ponad 400 prac magisterskich.

Prowadził również seminaria magisterskie na uniwersytecie opolskim. Tu powstało pod jego kierunkiem około 80 prac magisterskich pomyślnie obronionych.

W Wyższej Szkole Filologicznej we Wrocławiu, gdzie pracuje od roku 2004 roku, jego seminaria magisterskie ukończyło 75 osób (do roku 2015).

Członkowstwa w Stowarzyszeniach Naukowych:

Polskie Towarzystwo Językoznawcze od 1958, członek honorowy od 2013
Wrocławskie Towarzystwo Naukowe od 1969, przewodniczący Komisji Językowej 1999 - 2005
Komitet Neofilologiczny PAN od 1969
Polskie Towarzystwo Neofilologiczne od 1981
Polskie Towarzystwo Fonetyczne od 1983
Societas Linguistica Europaea od 1983
Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (Belgia) od 1985
Rada Naukowa Instytutu Języka Niemieckiego w Mannheimie od 1985

Odznaczenia:

Złoty Krzyż Zasługi 1974
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 1977
Medal Edukacji Narodowej 1985
Krzyż Rycerski Orderu Korony Królestwa Belgii 1991
Krzyż Komandorski Orderu Oranje-Nassau (Holandia) 1992

Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski 2012

Zakres badań naukowych:

1. Słowotwórstwo języków zachodniogermańskich

Badania z tego zakresu skupiają się przede wszystkim na złożeniach nominalnych języka niemieckiego, niderlandzkiego i angielskiego. Tematyce tej poświęcono siedem artykułów i jedną monografię. W artykułach ustalono kryteria odróżnienie złożeń od wyrazów prostych i grup wyrazowych oraz przebadano znaczenie złożeń odróżniając konstrukcje regularne od względnie regularnych i nieregularnych. W trzech artykułach przeanalizowano konstrukcje egzocentryczne wykazując ich cechy szczegółowe w języku niemieckim i niderlandzkim. Ustalenia dokonane w artykułach wykorzystano w monografii „Die nominalen Wortzusammensetzungen in den westgermanischen Sprachen”, która zawiera systematyczny opis form i funkcji wszystkich typów złożeń występujących w językach zachodniogermańskich. Monografia ta była podstawą do uzyskania stopnia doktorskiego w zakresie językoznawstwa zachodniogermańskiego.


2. Fonetyka i fonologia języka niemieckiego i niderlandzkiego

Badania fonetyczne i fonologiczne (kilkanaście artykułów i trzy monografie) obejmują zarówno zagadnienia metodologiczne jak i opisowe. W zakresie pierwszego zagadnienia rozwinięto procedury identyfikacji fonemicznej szkoły praskiej i przebadano metody monofonemicznego opisu afrykat i dyftongów. Ustalono granice między identyfikacją fonologiczną i morfologicznę i opisano konsekwencje wynikające z braku odróżnienia obu rodzajów identyfikacji (m. in. krytyka koncepcji archifonemu). Uzyskane wyniki zastosowano w badaniach nad fonologią języka niderlandzkiego zabierając głos w sprawach spornych fonologii niderlandzkiej (m. in. statusu dyftongów i samogłoski redukcyjnej, fonemów zapożyczonych i alternacji fonemicznych).
Posumowaniem tych badań jest monografia „Distinktive Spracheinheiten im Niederländischen und im Deutschen“, która stanowi weryfikację wypracowanych w artykułach założeń metodologicznych na materiale języka niemieckiego i niderlandzkiego. Praca ta była podstawą do uzyskania stopnia doktora habilitowanego. Na podstawie wniosku prof. Ludwika Zabrockiego wyróżniona została nagrodą ministerialną.
Wyniki badań teoretycznych wykorzystane zostały w pracy nad „Podręcznikiem wymowy niemieckiej (współautor Stanisław Prędota), wydanym przez PWN, którego 3 wydanie ukazało się w 2005 roku. Wymowie niemieckiej poświęcona jest także praca „Zarys niemieckiej intonacji zdaniowej” zawierający systematyczny opis poszczególnych typów intonacyjnych. Ksiązka zawiera aneks z ćwiczeniami intonacyjnymi.

3. Historia języka niemieckiego i niderlandzkiego

Początkom historii języka niemieckiego i oddzieleniu historii właściwej od prehistorii poświęcono sześć artykułów. Na podstawie analizy semantycznej zapisów wyrazu theodiscus/diutisc w zabytkach starowysokoniemieckich wykazano, iż wyraz ten będący starszym odpowiednikiem wyrazu deutsch w okresie starowysokoniemieckim nie był jeszcze nomen proprium. Status taki uzyskał dopiero pod koniec 11 wieku, co zgodne jest z wynikami badań historycznych nad powstawaniem narodowości niemieckiej. Wykazano, że tzw. dialekty starowysokoniemieckie nie są ani dialektami (jakiego języka miałyby być dialektami?) ani niemieckie (gdyż nie istniała w tym okresie jeszcze narodowość niemiecka), lecz językami narodowościowymi Franków, Bawarów i Alemanów, w obrębie których istniały dalsze zróżnicowania dialektalne.
W zakresie zmian wewnątrzjęzykowych przeanalizowano w czterech artykułach procesy dyftongizacji i monoftongizacji w języku niemieckim i niderlandzkim wykazując ich wzajemne zależności strukturalne.
Ponieważ w historiografii języka niemieckiego zaliczano dialekty średnioniderlandzkie do dialektów niemieckich, przeanalizowano to zagadnienie w dwóch artykułach. Przedstawiono kryteria rozróżnienia dialektów niemieckich i niderlandzkich i wykazano, że już najstarsze dialekty niderlandzkie wykazują cechy charakterystyczne, odrębne od dialektów niemieckich i że na podstawie integracji dialektów flamandzkich, brabanckich i holanckich rozwijął się ogólnonarodowy język niderlandzki.

Syntezę badań nad historią języka niemieckiego zawiera książka "Historia języka niemieckiego", Wydawnictwo Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu, Wrocław 2015.

 



4. Językoznawstwo kontrastywne

Zagadnienia kontrastywne języka niemieckiego są przedmiotem analizy czternastu artykułów i dwóch monografii. Artykuły zajmują się zarówno zagadnieniami metodologicznymi (patrz punkt 6) jak i opisowymi. Szczegółowo uwzględniono zjawiska interferencji językowej jak i prognostyki błędu językowego wskazując na ich znaczenie w procesach glottodydaktycznych. Porównawczym badaniom struktur fonetycznych poświęcona jest książka o charakterze dydaktycznym „Fonetyka kontrastywna języka niemieckiego (1 wyd. 1977, 2 wyd. 1984 , współautor Stanisław Prędota) oraz monografia „Die Lautstrukturen des Deutschen und des Polnischen (wydana u Wintera w Heidelbergu 1990). Natomiast fonemicznymi kontrastami niemiecko- niderlandzkimi zajmuje się monografia „Kontrastive Phonemik deutsch-niederländisch, niederländisch-deutsch“. Również w tej książce przedstawiono konsekwencje glottodydaktyczne wynikające z badań kontrastywnych. Drugim przedmiotem badań kontrastywnych były zagadnienia składni niemieckiej opisywane w modelu gramatyki dependencyjnej. Podsumowaniem tych badań jest obszerna monografia „Valenzlexikon der deutschen und polnischen Verben” (1995) opracowana we współpracy z Leszkiem Cirko i Ryszardem Ziobro, podówczas jego asystentami.

Książka p. t. "Gramatyka kontrastywna. Wprowadzenie do niemiecko-polskiej gramatyki kontrastywnej", Wrocław 2014 powstała z wykładów prowadzonych dla studentów Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu i pomyślana jest jako pomoc naukowa towarzysząca zajęciom dydaktycznym z tego przedmiotu.

5. Dialektologia

W zakresie badań gwarowych dominują zagadnienia: dialekty śląsko-niemieckie i ich wpływ na autochtoniczne dialekty polskie, powstanie i status dialektu wilamowickiego oraz języka pierwszych Piastów Śląskich.  W zakresie pierwszego tematu powstały artykuły „Zum Wortgut deutscher Herkunft in den polnischen Dialektem Schlesiens” (1989), oraz „Wieloetniczność w historii Sląska na przykładzie polsko-niemieckich stosunków językowych” (2002).
Artykuły na temat dialektu Wilamowic powstały w związku z tezą w piśmiennictwie niderlandzkim, iż dialekt ten jest pochodzenia flamandzkiego. Szczegółowa analiza językowa wykazała, iż dialekt wilamowicki jest gwarą wschodniośrednioniemiecką (ostmitteldeutsch), spokrewnioną z dialektami starośląskimi, powstałą w wyniku średniowiecznego osadnictwa niemieckiego wraz z całą niemieckojęzyczną bielską wyspą językową (Bielitz-Bialaer Sprachinsel).
Natomiast w artykułach na temat języka pierwszych śląskich książąt Piastowskich wykazano, jak na przestrzeni kilku generacji pierwotny polski język dworu książęcego ustąpił miejsca językowi niemieckiemu:

  • Welche Sprachen kannten die ersten schlesischen Piastenherzöge? Von Wladislaus II. (*1105) bis Heinrich IV († 1290). Der Worte Echo im Spiegel der Sprache. Festschrift für Maria K. Lasatowicz. Hrsg. von Stanisław Prędota & Andrea Rudolph. Silesia. Schlesien im europäischen Bezugsfeld. Quellen und Forschungen. Band 12,  Berlin 2011, S. 29 - 42.
  • Jakimi językami władali pierwsi Piastowie Śląscy? Od Władysława II (*1105) do Henryka IV (+1290). Wrocławskie Towarzystwo Naukowe Rozprawy Komisji językowej XXXIX/2012,  S. 3- 15.



6. Metodologia badań językowych i teoria języka

Metodologią językoznawczych badań kontrastywnych zajmują się artykuły:
- Kryteria morfologiczne w badaniach fonologicznych (1969)
- Zum Beschreibungsmodell phonologischer Kontrastivstudien (1977)
- Założenia teoretyczne fonologicznych badań kontrastywnych (1978)
- W sprawie modelu opisowego kontrastywnych badań naukowych (1997)
- Welches Beschreibungsmodell für phonologische Kontrastivstudien (1999)

W badaniach tych przeanalizowano różne modele opisowe począwszy od klasycznego modelu językoznawstwa strukturalnego aż po opisy gramatyki generatywnej wykazując zalety i wady poszczególnych modeli w zależności od celów opisu kontrastywnego.
Sprawom metod badawczych poświęcony jest także referat wygłoszony na międzynarodowej konferencji naukowej w Obrzycku zorganizowanej przez Uniwersutet Poznaski (2006) p.t. „Zu einigen Unzulänglichkeiten in Beschreibungen der deutschen Grammatik”, w którym omówiono krytycznie zagadnienie prawa językowego a wyjątku od prawa, odróżnienie znaczenia wyrazu od znaczenia kontekstu oraz oraz różnice między analitycznymi formami gramatycznymi a kolokacjami składniowymi.

Metodologią badań zajmują sikę także artykuły:

- Sprachgesetze und Ausnahmen.  Beiträge zur Linguistik, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2014, s. 11 - 18.

oraz:
- Das Zustandspassiv - analytische Verbform  oder prädikative Wortfügung? Studia Scandinavica et Germanica. Wrocław 2013, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. s. 197-103.

Artykuły z zakresu teorii języka:
- Das sprachliche Zeichen unilateral oder bilateral (2004)
- Das sprachliche Zeichen unter den anderen Zeichenarten (2006)
zajmują się teoria znaku językowego. Wyróżniono znaki językowe z pośród innych znaków stosowanych w komunikacji międzyludzkiej na podstawie im tylko właściwych cech charakterystycznych decydujących o ich bilateralności w odróżnieniu od pozostałych znaków o charakterze unilateralnym.

Sprawami genezy języka zajmuje się rozprawa p.t. "Monogeneza a różnorodność języków. Co na temat języka mówi Biblia?" (2009)

7. Gramatyka i leksykografia języka niderlandzkiego, historia literatury niderlandzkiej


Stworzenie przez prof. Morcińca na uniwersytecie wrocławskim nowego kierunku studiów niderlandystycznych wymagało m. in. przygotowanie podstawowych podręczników z tego zakresu. Już w roku 1977 wydał „Zarys gramatyki holenderskiej”, który od drugiego wydania nosi tytuł „Zarys gramatyki niderlandzkiej” (6 wydanie 1995). Dalsze badania nad gramatyką zaowocowały wydaniem w roku 2001 „Gramatyki języka niderlandzkiego”, stanowiącej podręcznik akademicki dla studentów tego kierunku. Równolegle do pracy nad gramatyką zajmował się pracami leksykograficznymi zakończonymi wydaniem pierwszego w Polsce słownika niderlandzko-polskiego i polsko-niderlandzkiego (Wiedza Powszechna 1977, 16 wydanie 2011). Słownik ten został także wydany w Holandii w wydawnictwie Kluwera p. t. „Nederlands-Pools en Pools-Nederlands Woordenboek” (1993).
W roku 2009 wyszedł pod jego redakcją naukową w holenderskim wydawnictwie Pegazus (Amsterdam) wielki obejmujący 1120 stron Słownik Niderlandzko-Polski "Woordenboek Nederlands-Pools" (współredaktorzy: Zofia Klimaszewska i Rene Genis).

Niezależnie od prac językoznawczych prowadził także badania nad historią literatury niderlandzkiej. W artykule „Zur Vorgeschichte des ‘Kaufmanns’ von Mikołaj Rej” wykazał, iż wzorem Kupca Rejowego był zarówno „Mercator” Thomasa Naogeorga (o czym wiadomo było w piśmiennictwie polskim), jak i wersja łacińska holenderskiego moralitetu o Każdym (Den Spyeghel der Salicheit van Elckerlijk). Percepcji europejskiej moralitetu holenderskiego poświęcony jest artykuł „ Das niederländische Jedermannsspiel und seine geographische und ideologische Ausweitung”, w którym prześledzono przemiany pierwotnie katolickiego w swojej wymowie moralitetu w dramat renesansowy o wyraźnych cechach reformacyjnych, wykorzystywany agitacyjnie w sporach religijnych 16 wieku. O poezją renesansowego poety Jana van der Noot traktuje artykuł „Ein unbekannter Druck von Jan van der Noots Gedichten”. Uwieńczenien prac historyczno-literackich było wydanie „Historii literatury niderlandzkiej (Ossolineum 1985, współautorstwo Doroty Morciniec),w której jego autorstwa  jest okres od początków literatury niderlandzkiej do roku 1880.